NECATI ZENGIN’LE REPORTAJ
TRABZON SANAAT TIYATROSU REJISTOR …
*Kendinizi bize tanitirmisiniz ?
Trabzon’da dogdum oncelikle Karadeniz universitesindeki fizik bolumunu bitirdim ve fizik muhendisi oldum ve 10 sene cesitli yerlerde ozelikle Ankarada gorev yaptim . Tiyatroyla ilgi ve irtibatim orta okuldan itibaren olmustur . Universite tiyatrosunda calistim . Ankarada tiyatro yapmak nesip olmadi fakat tiyatro teorisini cok okuyup ve pratigini seyirci olarak takip ettim . Daha sonra Trabzon’da Belediye tiyatrosunda deneme seklinde bazi oyunlari sahneledik lakin uzun omurlu olmadi sene 1993 de Trabzon ozel tiyatrosu yani “Trabzon sanaat tiyatrosunu” bazi arkadaslarin yardimiyla kurduk . Gurcu dostum onemli ve iyi yonetmen “Varlam Nikoladze” ki su anda istanbulda calismaktadir bu tiyatronun kurulus ve daha sonraki asamalarinda bize onemli yardimlar etti ve 3 sene boyunca zikrettigim tiyatroda onunla beraber calistik .
Bugune kadar 16 oyun sahneledik ve yurt icinde Ankara , Istanbul ve bazi kentlerde oyunlarimizi sahnelemek firsati bulduk ayrica yurt disinda bir kac yerde oyunlarimiz sahne oldu .
*Trabzon sanaat Tiyatrosunu biraz bize anlatirmisiniz ?
Trabzon Sanaat Tiyatrosunu ben ve Gurcu Rejistor sayin “Nikoladze” 1993-1994 yillarinda kurduk . ilk oyunumuz bir Gurcu klasigi yani “Darispanin cilesi” oyunuydu bu oyunu “David Kidiasvili” yazmis ve sayin “Nikoladze” onu yonetti . Bende orada oynamistim . Oyun cok basariliydi . Daha sonralari baska oyunlari da sahneledik bu oyunlarin en onemlilerinden “Denizde Alakopek” oyunu ki yazari unlu Kirkiz yazar “Cengiz Aytmatof”dur sayabiliriz bu oyunun yonetmenligini bendeniz yaptim . Bu oyunda farkli mizampile ve danslariyla cok ilgi topladi veya ornek olarak tiyatromuzun 9. oyunu Bir “Maksim Gorki” yazisiydi bu yazi “Sonuncular” adiyla benim yonetmenligimde guncel sosyal sorunlarin uzerine parmak basiyordu .
Bizim oyunlarimizda genelde sosyal konular ele alinir ve kultursel ve siyasi olarak sorunlari bir bakisla yaklasilir . “Sonuncular” oyunu polis Devletini anlatan bir oyundur ve sahnelenen zamanda turkiyeyle ozdesmisti .
*iran Fecr Tiyatro Festivaline nasil davet oldunuz ?
Trabzonda 7 yildir uluslararsi Karadeniz Ulkeleri Tiyatro Festivali vardir bu festival baslangicta 6 ulkeyle basladi fakat giderek buyudu ve gecen yil 7. si yapilan festivalde 14 ulke katildi ve karadenizle kiyisi olmayan ulkelerde buna dahil oldular . ilk kez icin gecen yil “Yunanistan” ve “iran”dab u ulkeler toplumuna dahil oldular ve iran bir sokak tiyatrosuyla bu festivale katildi . Bu gurup Tahran Belediyesi tarafindan katilmisti bu tiyatro benim uzerimde cok derin etki yapti , iran tiyatrosunu yakindan tanimak istedim ve iki ulkenin tarihten gelen toplumsal ve kulturel bagi daha iyi bilmek ve idrak etmek istedim . Kultursel olarak yakin oldugumuza ragmen birbirimizden cok uzagiz ve bunun sebebi tabiki siyasi nedenlerde baska bir sey degil . Bu festival’de iranli arkadaslarla tanistik ve iranin Trabzon konsolusuyla iyi munasibetlerimiz oldu . Bizi orada “Fecr” festivalinden bahsettiler ve bizi davet ettiler bizde tabiki gelmeyi Kabul ettik . Tiyatro programim olduguna ragmen bu davete olumlu yanit verdik ve geldik . Bu seferde iyi dostum Gazeteci “Haydar Karsan”la iran’a geldik .
*iran’a ilk kez geliyorsunuz iran’a gelmeden evvel dusunceleriniz nelerdi ve simdi iran’a geldikten sonra dusunceleriniz iran icin degisti mi ? Ayrica iranin kultur , Edebiyat ve tiyatrosu icin dusuncelerinizi ogrenebilirmiyiz ?
Soyle Bir cumleyle baslamak istiyorum : Ben Tahran’a gelmeden once dusuncem iran hakkinda neyse yani var olan kafamdaki resim neyse bugunku resim arasinda yuzde yuz bir fark var olumlu veya olumsuz anlaminda degil farklilik anlaminda bunu soyluyorum . Turkiyede genel olarak bir sanaatci ve Aydin olarak benimde icinde bulundugum bir fotograftir bu tabiki halk kafasinda da belli bir fotograf var iran icin . O fotograf nadir diye sorarsiniz bu uzun Bir hikayedir . Burada soylemenin geregi yok ama iran tiyatro ve sinemasina gelince daha once iran tiyatrosu hakkinda hic bir bilgim yoktu sadece bir sokak tiyatrosu seyrettim . Turkiye Gazete ve Dergileri devamli takip ettigim halde iran tiyatrosu hakkinda bir yapiya rastlamadim , fakat Ata Bey sizing bazi Reportajlarinizi iran sanaatcilarla ilgili Turkiyede okudum ayrica Yeni Tiyatro internet sitenizi ki yeni ogrendim ve Turkce dilinde de yayin yapiyorsunuz beni sevindirdi ve bundan sonra devamli takip edecegim .
*Turkiyedeki sanaatcilar iran tiyatrosuna bakislari nadir ? Mesela bazi Batili kaynaklara gore iran kadini sanaat yapamiyor ve sahneye cikmiyor ! ne dusunuyorsunuz ?
Ben iran Sinemasi hakkinda bazi bilgilerim vardi bir kac filimde iran sinemasindan seyretmistim . Bence Sinemaniz cok basarilidir bunu zaten Avrupa ve cogu ulkede kanitlamissiniz . Benim esas sevdigim sanaat Tiyatrodur . Dogu ulkelerdeki tiyatrolara cok ilgim ve meragim var . iran tiyatrosunun tarihini konumunu vet um elemanlarini iyi tanimak istiyorum ve Bir iran oyunu kendi sahnemde yonetmek isterim . Benim Sanaat anlayisimda iste bu var . Sanatin alisverisi Baris ve kardesligin guclenmesi demektir . Kulturu tanitmak elbette ki bizde tiyatro adiyla mumkun olacak . Oncelikle sorunuzla ilgili bunu soylemem gerekiyor ki iran’da kadinin Erkekten daha onemli oldugunu gordum . Kadin burada geride degil Erkegin onundedir yani Bir insanin geri veya ileride olmasi giyim ve kusamiyla ilgili degildir Beyin , davranisi ve ozgurluguyla ilgilidir tabiki ben bunu iran kadininda gordum hic bir sekilde geri planda iran kadini durmuyor . seyrettim oyunlarda da bunu gordum ve cok basarili buldum . Ozellikle kadin oyuncular cok iyi oyuncular . Genel olarak iran Tiyatrosunu cok cok iyi buldum . Gerek iran klasik oyunlarda ve gerekse Dunya klasiklerinde iranlilardan cok iyi performans gordum ve bu beni cok sasirtti . Oyunculuk egtimi iranda cok cok ileri tum oyuncular muthis bir disiblin icinde oynuyorlar .
*Bizim Tiyatromizda ozellikle bazi konularda sikintilarimiz mevcuttur mesela kadin ve Erkek irtibati gibi (Tabiki bicimsel olarak) ne dusunuyorsunuz bu konuda ?
Bu konuda doydigim seyler kesinlikle siyasi yonu olmayip ve sistemi elestirmek gibi bir amacim yoktur . Tabiki tiyatro insani , insane icin ve insanca anlatan bir sanaat dalidir . insani anlatirken insani sahnede ozgur olmasi gerekiyor mesela bir sahnede iki sevgili varsa bunlarin yakinlasmasi ileri boyutta olmamasi gerekiyor fakat gostermelidir . Bu hissi seyrciye intikal vermek zorundayiz ama burada buna benzer sahneler gordum bu olayi baska sekilde haletmisler tiyatroda bir cok anlatim sekli var siz illede sevgiliye opusturmek yerinde oyle bir mizansen verirsiniz ki bu olayi seyirci hiseder buda bir ustalikdir ve ben bunu burada acikca gordum .
Ustad sizing Erivan , Ermenistan Dogu Konfransin gidisinde bu guruhla beraber oldugunuzu biliyorum , ilk basta Sark Konfransini bize anlatirmisiniz ve ikinci olarak iran tiyatrosuyla ilgili nasil bir irtibat kurmayi tasarliyorsunuz ?
Ben Bir tek bu guruhla Erivan seferine katildim . Dogu Konferansiyle tanistigim 2004 yilinda oldu , bu guruhta herkes her dusunceyle yer aliyor bu guruhta benim de bir kac arkadasim bulunuyor ve kendileriyle devamli gurusuyorum .
Bu toplulugun gorevi tum dogu ulkelerin kulturune temas etmek vet um Sark ulkelerinin Aydin insanlariyla bir araya gelmektir . Benim icin Ermenistan gezisi cok onemliydi . Dogu ulkeleri yakin gecmislerine ragmen birbirinden cok uzak dusmusler ve bunun sebebi tabiki Amerika ve onun Siyasetlerinden baska bir sey degil , Amerika ve Siyasetlerine karsi oldugum icin bu geziye katildim . Bu yol Baris ve dostluga giden bir yoldur . ikinci bolum icin iran ve Turkiye arasinda tiyatronun onemli bir kopru oldugunu dusunuyorum . Bu nasil olur iste gecen yil basladi irandan Trabzona bir tiyatronun gelisi bu yilda biz Gazeteci arkadasimla beraber geldik bunlar onemli adimlar , sonrasi da olmali , Mayis Ayinda tekrar bizim festivalimiz irandan oyun davet edecek . En az irandan bu sene iki oyun gormek isteriz birisi Dramatik iran tiyatrosu ve digeri sokak tiyatrosu olabilir . Bunu ben Festival komitesine bildirecegim . Daha sonra Turkiyeden ve Trabzondan bazi oyunlari iran’da sahneliyebiliriz . Festival olmasa bile normal bir zamanda bu irtibat devam etmesi gerekiyor . iran tiyatrolari Turkiyede bir turne yapabilir . Benim dusledigim karsilikli oyunlarimizi yani iran bir oyunu ve tiyatro ornegini turkiyede sahnelemesi ve ayni zamanda bir turk tiyatrosunu iranda sahnelemektir . Bu cok onemli adim olacak . Bu oyunlar iran tiyatrosu bir turk yonetmen ve Rejistor tarafindan yonetilmesi ve tam tersi bir turk tiyatrosu elemanlariyle beraber bir iran yonetmen tarafindan yonetilmesi benim arzu ettigim bir olaydir . Bundan gurur duyarim ve her zaman bunun icin hazirim . Ben iran oyuncularla tanismak ve calismak isterim . Benim icin bu cok buyuk deneyim olur . Bu sekilde kendi ekollerimizi yani sanaat ve tiyatro ekollerimizi tanitmis oluruz . Bunlar yapilmali ve cok onemlidir bence .
*Batili sanaatcilar ve Halki Bir dusunceye sahipler onlara gore Bati Tiyatrosu eglenceye taraf hareket etmekte yani tiyatro sadece eglendirmek ve para kazanmak istiyor onlara gore tiyatro seyircisi yerinde oturdugu vakit eglenmek istiyor . iran tiyatrosu bundan ayri bir yerde durmaktadir iran tiyatrosu dusunce vermek istiyor irfaniyla , Edebiyatiyla degisik seylerin uzerinde parmak basmaktadir . sizce Turkiye tiyatrosu yeri nerede ve acaba iran Tiyatrosuna mi yakin yoksa Bati Tiyatrosuna daha yakindir ?
Boyle Bir soruya yanit vermek benim icin de cok onemlidir cok guzel bir soru .
Bati tiyatrosunun durumunu bende bir cok kisi gibi cok olumlu bulmuyorum . Tiyatro bir kere insanla var olan bir sanaattir . iki seysiz tiyatro yapilmaz – oyuncu ve seyirci . Bu iki factor yanyana gelmedigi vakit tiyatro olmaz . isiksiz , yonetmensiz , sahnesiz belki bir derece tiyatro olabilir . Muziksiz tiyatro olabilir sokakta 3 kisi oynar 5 kisi seyreder bu bir tiyatrodur . insane faktoru tiyatroda cok onemlidir bunun icin tiyatroyu seviyorum bana gore tiyatro sahnesi Bir ibadetgahtir bir Mabet gibidir . Tiyatroyu ben boyle goruyorum . Bati Tiyatrosu yazariyla yonetmeniyle ve tarziyla dunya tiyatrosuna buyuk katkilar sunmustur bunu inkar edemeyiz . Ama bugun geldigi noktada ici bosalmis gorunuyor . insane faktorunun geri planda oldugunu dusunuyorum . Ask ve insanin sorunlarinin insafsiz sahnelemek bence anlatilmadigi bir tiyatrodur Bati Tiyatrosu , Bu tiyatro heyecansiz ve ruhsuz Bir tiyatro olarak karsimiza cikiyor .
Turk Tiyatrosuna gelince sunu bilmeliyiz Turk Tiyatrosunun bir cok cesiti var bu tiyatroya komedi , dram , sokak tiyatrosu , geleneksel tiyatro ve orta oyun ve taziye gibi oyunlar . Bu turlerden cogu insan icin hos gelir Turkiye su anda tum bu turlerin karmasasinda yasamaktadir . Belli basil bir veya iki cesit seyirci var ve buna bagli tiyatro var , Turkiyede bir takim ozel tiyatrolar var ki populist ici bos olan tiyatrolar sahneliyorlar sahnede mide bulandiran rezalet yapan tiyatrolar var Turkiyede . Bunlarin amaci tabiki sadece para kazanmaktir . Bu ister istemez baska tiyatrolari da etkiliyor ama gercekten benim dusundugum tiyatro yogun bir kultur en onemli konulardan biri tiyatronun estetik olmasidir .
Komedi olur Dram olur ama sonunda insanlara bir seyler vermelidir . Beyinsel ve ruhsal ve bedensel olarak seyirciyi mutlu etmek gerekiyor seyirci tiyatro seyredikten sonra kendi kendine demeli ben sunlari bunlari ogrendim , bu sorunu yasiyorum veya bu sorunumu cozdum . Tiyatro boyle yapilmali . Bir de Turkiye Tiyatrolarin Bir Ekonomi boyutu var , ozel tiyatrolarin Ekonomisi cok kotu fakat devlet tiyatrolarin durumu daha iyi zira devletten iyi muaslar aliyorlar . Tiyatrodan Para kazanmak hemen hemen dunyanin hic bir yerinde mumkun degil . Turkiyede buna ragmen iyi oyunlar da cikiyor ve festivaller buna yardimci oluyorlar .
Iran tiyatrosunu Bati ve Turk tiyatrosu kadar tanimiyorum 3 veya 4 oyun seyrettim cok basarili buldum . oyunlar harika ve cok derin konulari iceriyordu benim sevdigim turde bir tiyatro , iran tiyatrosu yani dusunceye agirlik veren , estetik , oyunculugu ve Rejistorlugu iyi yapilan oyunlardi . Bu oyunlarda oyunlarin ve seyircinin bagi nadir ? iranda gercekten hic bir sey bilmiyorum . Festivalde gordum kadariyla mukemmel diyebilirim . Giselerde kuyruklarin olusmasi cok mutluluk vericidir .
*Sizce iran Tiyatrosunda ki hepsi Devlet tiyatrosudur ozel tiyatro olmali mi ve bu insanlara katki sagliyabilecek mi ?
Turkiyede 12 Bolgede Devlet Tiyatrosu var bu Tiyatrolar Ankara Devlet Tiyatrosuna baglilar bu kurum Turkiyenin en onemli Tiyatro merkezidir . Ozel Tiyatrolar Turk tiyatrosuna cok katkilari olmustur . iranda tum tiyatrolar devlet tiyatrosudur ve enteresan bu kit um oyunlar tum dunya yazarlarindan iranda sahnelenebilir . Yani iranda yazar anlaminda hic bir sansur yoktur ve bu cok guzel bir seydir . Bunun icin ozel bir Tiyatro iranda ihtiyac olarak gormuyorum ve bu alternative ihtiyaci iranda gorunmuyor .
• Ustad bize vakit ayirdiginiz icin tesekkur ediyorum . Minettarim .
Efendim Seref verdiniz cok memnun oldum .
Ata Erad . Tahran
ataerad@yahoo.com
