آن سوی تئاتر دینی

آن سوی تئاتر دینی
‏==========================================================‏
منوچهر اکبرلو

‏1-برای ما این یک پیش فرض بدیهی است که دین، تنها آیین و منسک نیست . ‏مفهوم دین، وسیعتر از مذهب است. دین رابطه و وظایف انسان است نسبت به ‏خداوند و در قبال آن، نسبت به جهان. و اسلام دینی است جامع که وحی در آن ‏نه امر تاریخی، که ازلی و ابدی است. از این رو، همواره دینی است تازه که ‏به همه نیازهای فطری بشری پاسخ می دهد. هم از این رو، شامل کلیه وجوه ‏زندگی بشری می‌شود که این وجوه با توجه به حضور خداوند، قدسی و اخلاقی ‏می‌شود. با این دید، در جهان هیچ امری غیر قدسی نیست. بلکه جهان که خلقت ‏خداوند است، همه قدسی است. انسان در چنین فضایی، لاجرم می‌باید نسبت به ‏خداوند متعهد باشد. اما با تعبد از سر اخلاص نباشد، این تعهد، متحقق ‏نخواهد شد و به دلیل تعبد است که دین آزادکننده است، نه محصور کننده. وقتی ‏تو تنها ایاک نعبد باشی، دیگر بنده و مرده هیچ کس و هیچ چیز نخواهی بود و ‏آزادی به مفهوم اصیل آن، متحقق می‌شود.‏
‏2-تئاترمرتبط به دین ، تئاتر دینی، تنها می‌تواند توسط نمايشگری پدید آید ‏که خود متدین باشد. متدین بودن به اجرای آیین دینی ختم نمی‌شود، که نتیجه ‏اجرای این آیین‌ها، انضباط دینی است که همان بودن در فضای دینی است. و این ‏فضا که در واقع فضای حضور خداوند است، اجازه نمی‌دهد که هیچ‌گونه منکری ‏صورت بگیرد. فرد دینی در این فضای حضور خداوند است که رفتاری اصولی ‏می‌بیند و این رفتار در او فطری است. این چنین فردی، اگر تئاتری بسازد( ‏از هر موضوعی) به باور نگارنده، تئاتر او دینی است؛ خواه تئاتر در باب ‏قصه‌های دینی باشد و خواه قصه او در باب امور روزمره مردمی.‏
‏3-مفاهیم دینی از امور فطری و بشری است و به قولی، خود ناخودآگاه قومی ‏محسوب می‌شود و عناصر مذهبی، صورت نوعیه ازلی است. از این رو، تئاتری که ‏مرتبط به امور دینی و اخلاقیات مرتبط به دین باشد، به خودی خود برای مردم ‏جاذب خواهد بود. می‌توان گفت، عام‌ترین بینندگان، مخاطبان تئاتری دینی‌اند. ‏چرا که تئاتر دینی، مستقیماً با صورت ازلی ذهنی مردم به صورت همه جانبه ‏ارتباط می‌یابد و این صُور را باززایی و بیدار می‌کند. اگر تئاتری به صورت ‏فطری و طبیعی با مفاهیم دینی مواجه شود و دور از تبلیغ مستقیم یا مقاصد ‏فردی ونفسانی و تحریفات رایج در روایات ومنا بع تاریخی ضعیف و مشکوک و ‏گاه جعلی ودریک کلام، به ظاهر دینی باشد، با گسترده‌ترین قشرها، می‌‌تواند ‏ارتباط برقرار کند.‏
‏4-تئاتر دینی، تنها به قصه‌های دینی از انبیا و اولیا یا نشان دادن مناسک ‏دینی، مشروط نمی‌شود. که دین، جامع امور بشری است و این جهان و آن جهان را ‏شامل می‌شود. بنابراین، تئاتری دینی نیز همه امور انسان از واقعیات زندگی ‏و جامعه را شامل شده، در پرتو آن تعالی همه امور و موجودات طرح می‌شود.‏
‏ در پرداخت به امور دینی و غیب، اگر اخلاص و صداقت نباشد و هدفی غیر از ‏امور دینی در کار باشد، چنین تئاتری حتی با موضوعات و رویدادهای دینی، ‏نمی‌تواند در حیطه دین قرار گیرد. نمونه این گونه تئاترهای کاذب به ظاهر ‏دینی، بسیارند. نیز تصور این که، با پرداخت و نمایش مستقیم امور دینی با ‏هدف تبلیغ مستقیم، بتوان به حیطه تئاتر دینی رسید، تصوری است که تئاتر ‏را از وجوه خود جدا می‌کند و به حوزه رسانه‌های تبلیغی می‌کشاند و تأثیر ‏پایدار و ارزش های دینی آن تئاتر، زایل می‌شود و ما جز تبلیغی مقطعی، ‏چیزی نخواهیم داشت.‏
‏5-برخي براين باورندكه ما هنوز به تئاتر دینی نرسیده‌ایم و حتی در جهان ‏نیز هنوز تئاتری دینی به وجود نیامده است. اما گفته‌اند که خداوند محیط بر ‏همه چیز است و دین، محیط بر کلیه امور بشری است. پس نمی‌توان انتظار داشت که ‏یک تئاتر، کلیه وجوه دینی را شامل شود. بل، هر تئاتری می‌تواند وجهی از ‏دین و رفتار و زندگی فطری انسان را نشان دهد. اگر تئاتري با پرداخت به ‏مناسک عظیم دینی، به امر دین می‌پردازد، تئاتر دیگری با پرداختن به وجوهی ‏از اخلاق فطری بشری، در واقع، دین فطری را مطرح می‌کند و مجموعه این نمايش ‏ها ست که فضای دینی و تئاتر دینی را به وجود می‌آورد.‏
در جهان تئاتر، نمايش هایی با مضامین دینی و با دید دینی پرداخته شده است ‏و نمايشگرانی در این راه گام برداشته و پیشروان هنر دینی‌اند. پس از انقلاب ‏نمايش های قابل تاملي با مضامین دینی ساخته شده است. فضای دینی پس از ‏انقلاب، تلاش های بسیاری را در این راه برانگیخت و ثمرات و نمونه‌های مهمي ‏داشته است که نباید نادیده انگاشت. که این نادیده انگاشتن و در باب نمايش ‏ها حکم کردن، موجب دلسردی نمايشگران صادق و دیندار ما خواهد بود.‏
‏6-سلیقه‌ها و تعبیرات نامشخص در مديريت تئاتر ایران، یکی از موانع اساسی ‏در تحقق تئاتردینی است و باعث تزلزل اعتماد به نفس نمايشگران متدین برای ‏رجوع به مباحث دینی می‌شود. چه آنان نمی‌دانند، آیا می‌توانند احساس و خلاقیت ‏خود را در امور دینی بیان کنند، یا می‌باید تابع دستورات و باید نبایدهای ‏دایم متغیر و نظرات دوره‌ای سیاست‌گذاران تئاتر باشند. از این رو، نزدیک ‏شدن به حیطه تئاتر دینی را امری خطیر و دست و پاگیر می‌یابند. بسیاری از ‏نمایشگران دیندار و صاحب قریحه‌ ما، ترجیح می‌دهند تا در حیطه‌های دیگر، ‏خلاقیت خود را بیازمایند. و نیز لازم است، امکانات تکنیک در تئاتری ما ‏گسترش یابد، تا تخیل در تئاتر دینی بتواند حقیقت دین را عینیت دهد، و به ‏موضوعات خاص دینی بپردازد و آن ها را نشان دهد، آن چنان که برای مخاطبان ‏امروزی، باورپذیر و مؤثر باشد.‏
‏6-می‌باید با كار محققانه، اشکالات و موازین تئاتری دینی از نظر فقه اسلامی ‏مشخص شود و رابطه جاری زندگی و اجتماع بر اساس آن، به نحوی باشد که بتوان ‏نمایشی باورپذیر و صادق و نیز مبتنی بر اخلاق اسلامی داشت.‏
‏7-هنوز بسیاری از مسائل در تحقق تئاتر دینی، ناگفته مانده است؛ از جمله ‏محدوده دخالت مديران و نیز اقتصاد دولتی در عرصه تئاتر و تعریف جامع و ‏مانع از جایگاه بخش خصوصی در این حیطه. و نیز تعریف های دقیق از همه اموری ‏که مطرح شده است. البته، انتظار نباید داشت که در یک هم‌اندیشی يا با چند ‏مقاله و كتاب ، برای همه این مسائل، پاسخی قطعی یافت. همین قدر که در ‏فضایی آزاد، از نگاه های مختلف و متضاد، آرا و نظرات گوناگون مطرح شده و ‏به گوش همه برسد، خود نوید آن خواهد بود كه از میان آن ها، تعریف‌های دقیق ‏و راه‌یابی‌های اصولی‌تری به دست خواهد آید.///‏