نگاهي به نمايش «هملت شازده کوچولوي دانمارک»؛
هملت و کودکانه هايش

تا به حال آثار بسياري از روي متون يا براساس متنهاي ويليام شکسپير به روي صحنه رفته اند و همچنان نيز آثار متعددي از اين نويسنده بزرگ انگليسي در سرتاسر جهان اجرا مي شوند؛ اما در ميان همه نمايشنامه هاي شکسپير شايد معروفترين، جذاب ترين و شناخته شده ترين آنها هملت باشد.
نکته مهم در مورد بيشتر اقتباسها و اجراهاي کلاسيک از نمايشنامه شکسپير محوريت ترديد و ناتواني هملت وار در آنهاست، با وجود اين «هملت شازده کوچولوي دانمارک» نوشته «تورستن لتزر» که اين روزها با کارگرداني رضا بابک در تماشاخانه ايرانشهر به روي صحنه مي رود، نگاهي متفاوت تر به موضوع نمايشنامه دارد.
در اين نمايش، رويداد سالها پيشتر از زماني که در نمايشنامه شکسپير اتفاق افتاده، روي مي دهد؛ زماني که هملت کودکي کنجکاو و شيفته عروسک ها و نمايش نشان مي دهد و انتظار بازگشت پدر از جنگ با نروژ را مي کشد. هملت بازيگوش و عروسک هايش به طور اتفاقي از نقشه اي که عمو «کلا ديوس» به همراه پلونيوس براي به قتل رساندن پدرش کشيده اند باخبر مي شود و مي خواهد جلو اجراي اين نقشه را بگيرد. رفتار بزرگترها با او مانع برملا شدن حقيقت در برخورد اول مي شود و همين تأخير زمينه پرورش رويداد و تعليق در ساختار و نيز تعمق در ژرف ساخت را فراهم مي آورد.
مسأله قابل توجه در مورد «هملت شازده ...» اينکه، همزمان با به عقب بردن داستان تصور تکرار تاريخ مورد تأکيد قرار مي گيرد. گويي اينکه به قتل رساندن پدر هملت، در دنياي مورد انتقاد بزرگترها بارها و بارها پيش از وقوع، در حال تکرار بوده است و همچنان هم ادامه خواهد داشت.
اين همان مسأله اصلي است که، فاصله ميان دنياي بزرگترها و جهان کودکان را در بخشهايي از زير متن نمايش مورد توجه قرار مي دهد. چنانکه هملت بازيگوش نمايش رضا بابک کاملاً شبيه به هملت پريشان احوال شکسپير است و کلاديوس و پلونيوس هم همان مردان (بزرگترهاي) شرير دوران پس از خود هستند.
اما تبديل هملت جوان و روشنفکر به کودک عروسک باز و مبدل ساختن رويدادهاي اصلي نمايشنامه شکسپير به رويدادهاي غيرجدي - اما مشابه- در ساختاري جديد، از نمايش امروزي «هملت شازده...» بيشتر يک دلقک بازي تراژيک ساخته است که به هر جهت مي توان آن را در ادامه متن اصلي آن به گونه اي مؤثر ارزيابي نمود؛ با اين تفاوت که نمايشنامه لتزر و نمايش رضا بابک در ساختار جديد بيشتر مناسب اجراي صحنه اي براي مخاطبان کودک و نوجوان است.
اما آنچه از اجراي نمايش توسط «رضا بابک» به نظر مي رسد اين است که کارگردان تلاش کرده تا با فاصله گرفتن از مخاطبان اصلي، اثرش را به سمت مخاطبان بزرگسال نزديک کند.
به همين دليل، نمايش - بويژه در فصلهاي آغازين- به سختي مي تواند تماشاگر را با خود درگير کند؛ بلاتکليفي در انتخاب ترفندها و شگردهاي مجذوب سازي، روايت کند و ريتم و ضرباهنگ ناهماهنگ در اولين فصل هاي نمايش، خلا ارتباطي ميان صحنه و تماشاگر را بزرگتر مي کند. از آنجا که کمدي و فرم دلقک وار اجرا نيز در اين فصول چيزي براي جذب مخاطبان بزرگسال ندارد، چنين کاستي اي بيشتر و بيشتر نمود پيدا مي کند. اما با به ميان آمدن رويدادها و اتفاقهاي بعدي، شخصيتهاي نمايش فرصت و مجال بيشتر و مناسب تري براي نمايش حضورشان براساس ساختار تعيين شده در نمايش به دست مي آورند.
در کنار اينها «رضا بابک» ظاهراً با ميان آوردن برخي کنايه ها و اشاره ها و همچنين استفاده مختصر از نمادهايي در اجرايش، سعي کرده تا هر چه بيشتر نمايشش را به دوران و زمانه اش نزديک کند.
اما به هر حال، آنچه به طور مشخص مي توان در مورد «هملت شازده...» به آن اشاره کرد، اين است که نمايش در صورت در نظر گرفتن گستره مخاطبان اصلي اش، بيش از اين مي توانست مورد توجه قرار بگيرد.
طراحي صحنه نمايش نيز اگرچه فضاي تاريخي مورد انتظار را تا اندازه اي براي روايت داستان فراهم مي کند و جنبه کاربردي هم دارد، در عين حال براي به اجرا درآوردن آنچه شاهد آن هستيم، کمي سرد و سنگين جلوه مي کند.
شايد اگر هملت، هملت نمايشنامه شکسپير مي بود، مي توانستيم چنين صحنه و فضايي را در نمايش بپذيريم. هملت شکسپير تابع شرايط و فضاي پيرامونش است و در شرايط اين دنياي موجود دچار توهم، ترس و ترديد مي شود؛ اما هملت نمايش رضا بابک، حقيقتي را کشف کرده است و در مورد اين حقيقت ديدگاه و واکنش مخصوص به خود را دارد. اين هملت جديد اگر چه همچنان ناتوان و ضعيف است و به دستور پدر دانمارک را ترک مي کند و کمتر ديده و شنيده مي شود، به اندازه هملت شکسپير منفعل و دچار شرايط پيرامونش نيست. پس مي توان توقع داشت که بخشي از فضاي پيرامون او از نگاه و ديدگاه خود او به نمايش گذاشته شود.
ديگر آنکه، بازيگران نمايش رضا بابک با توجه به شکل و فرم اجرا به خوبي انتخاب شده اند و در صحنه نمايش نيز حضور موفق و قابل اعتنايي دارند.